سلام

الحمدالله با اينکه وبلاگ تازه راه افتاده، دوستان خيلي حمايت کردن. اما همه کامنتها يه طرف ، پيام دکتر آشنا يه طرف؛ واقعا ايشون خستگي رو با همون دست مريزادشون از تن و قلبم شستن. تو ذهنم هست که براي عيد راجع به چند نفر که در معاني شخصيم دست کاري کردن، بنويسم‍؛ چند نفري که يکيشون دکتر آشنا است، يکيشون فريد الدين حداد عادل؛ پسر دکتر حداد عادله ، يکيشون آيت الله امجده و ...

اما در مورد مطلب ارکات يکي از دوستان که لطف کرده بود و مقاله رو خونده بود تو پيامش نوشته بود شما ارکات رو  در مجله Orkat نوشتيد، نه Orkut! خدمت اون عزيز عرض مي کنم که من Orkut نوشته بودم، و اون چيزي که شما ديديد يه مصداق ديگه سانسور بود. هر چند من اصولا مخالفم که تو نت خيلي مفصل بنويسم، ولي چون حس ميکنم خوندن مطلب کاملم بي فايده نيست، کل مطلب رو اين هفته ميذارم تو وبلاگ.

ان شائ الله هفته بعد هم بخشي از مصاحبه اي رو که چند وقت پيش با يکي از نامزدهاي انتخابات رياست جمهوري کرده بودم، تقديم مي کنم.

تا بعد ...

ارکات؛ شهري نه براي همه!

حتما تاکنون اسم « ارکات» به گوشتان خورده است. آري؛ ارکات همان سايتي است که در هفته هاي اخير فيلتر شد و هنوز هم هيچ کس مسئوليت اين فيلترينگ را نپذيرفته است. حتي برخي مسئولين - از مسئولين قضايي گرفته تا مسئولين انتظامي کشور - بر برخورد با عاملين فيلترهاي غير قانوني - که معلوم نيست مقصودشان ارکات است يا سايت ديگر – تاکيد کردند.

 جالب تر آن که در همان اولين روزهاي فيلتر شدن اين پايگاه، صدها وبلاگ به طور رسمي به بررسي راهکارهاي دور زدن فيلترينگ اين سايت پرداختند و ملياردها اي ميل شامل نحوه شکستن فيلتر اين پايگاه در  دنياي مجازي رد و بدل شد و امروز همه ما به همان راحتي گذشته مي توانيم وارد اين ارکات شويم!

اما  حقيقتا اورکات چيست؟

ارکات (Orkut) سايتي است که توسط يکي از مهندسين گوگل به نام  Orkut Buyukkokten طراحي شده است. وي که دانشجوي دکتري علوم کامپيوتر در دانشگاه استانفورد است، اين پايگاه را به صورت شهري مجازي شکل داده است. شهر مجازي يا Social Networking  در مورد اين وب سايت بدين گونه تعريف مي شود که اولا همه نمي توانند مستقيما در اين سايت عضو شوند و فقط آن هايي که ساکن اين  شهرند،  مي توانند دوستان خويش را به داخل آن دعوت کنند؛ ثانيا اين سايت، اجتماعي از دوستان مجازي بوجود مي آورد که ميتوانند با هم ارتباط داشته باشند ، حالا اين رابطه مي تواند کاري ، درسي و يا صرفا دوستي باشد؛ همچنين اعضا پس از عضويت در ارکات مي توانند در انجمن هاي مختلف آن عضو شده و با ديگر هم گرايشان خود ارتباط برقرار کنند.

از همان روزهاي اولي که اين سايت پا به عرصه گيتي گذاشت، سرعت باور نکردني فزوني کاربران اين پايگاه به خصوص در ايران، تقريبا تمامي انديشمندان علوم ارتباطات را به تعجب واداشت.

اينجانب براي اينکه بتوانم وضعيت رشد ارکات را بهتر درک کنم به سايت آلکسا مراجعه کردم؛ در اين سايت مشاهده کردم که ارکات با وجود آنکه تنها چيزي حدود 6 ماه است که متولد شده، امروز از نظر تعداد مراجعه کننده در رده 261 است. براي اينکه اهميت اين موضوع را بيشتر درک کنيد، بد نيست يادآور شوم که پرشين بلاگ يعني پر بازديد کننده ترين سايت ايراني در رده 3740 است؛ همچنين سايت خبري بازتاب داراي رده 9697 است.

شايد اشکال کنيد که مقايسه اين سايت با پايگاههاي ايراني قياس صحيحي نمي باشد. اما حقيقت آن است که جمعيت اصلي اين شهر مجازي را ملت هاي سه کشور ايران، آمريکا و برزيل تشکيل مي دهند و ساير مليت ها بر روي هم تنها حدود 6% جمعيت اورکات را اشغال کرده اند.

لازم به ذکر است اسناد، شواهد و ادله اينجانب در اثبات آنچه گفته شد به همراه نمودار هيستوگرام مقايسه اي رشد ميان پايگاههاي اورکات، ياهو، گوگل، بلاگ اسکاي، جي ميل و پرشين بلاگ در دفتر نشريه موجود است که در صورت تمايل از طريق مراجعه به دفتر مجله ميتوانيد به آن ها دسترسي پيدا کنيد.

با اين توضيحات به اعتقاد نگارنده لازم است اين بار ارکات را نه  به عنوان سايتي موفق، بلکه به عنوان رسانه اي که توانسته است مخاطبان زيادي را به خويش اختصاص دهد، جهت شناسايي راز و رمزها و تکنيک هاي جذب مخاطب به خصوص مخاطب ايراني مد نظر قرار دهيم.

ارکات؛ فراکتالي از انسان ها

برخي از صاحب نظران علت رشد سريع ارکات را طرح ريزي اين سايت بر پايه يکي از فرمول هاي رياضي به نام  فراکتال مي دانند. طبق اين فرمول گسترش از يک جا آغاز شده و بصورت زير مجموعه اي گسترش ميابد. به عنوان مثال اگر  فرض کنيد که عضو اوليه 43 نفر را به عضويت درآورد و هر يک از اين افراد 43 نفر ديگر را جهت عضويت به اين سايت دعوت نمايند، و اين سيکل همچنان ادامه پيدا کند تنها پس از طي 6 مرحله تعداد شش ميليارد و سيصد ميليون نفر عضو خواهيم داشت؛ يعني کمي بيشتر از جمعيت کل جهان که شش ميليارد و نود و نه ميليون نفر است!!!

اين فرمول يکي از مواردي است که استفاده از آن در رسانه ها؛ به خصوص رسانه هاي الکترونيکي و رسانه هاي مکتوب مي تواند به شدت آمار مخاطبين را افزايش دهد، به عبارتي در اين روش ما از مخاطبان اوليه به عنوان مبلغان حوزه ارتباطات ميان فردي - که بسيار موثر تر از ارتباطات رسانه اي است –  در جهت جذب تعداد هر چه بيشتر کاربر بهره ميگيريم.

مثال کابردي آن پيشنهادي است که اينجانب به معاونت انتشارات سروش جهت استفاده از اين فرمول در واحد اشتراک دادم. پيشنهاد بدين صورت بود که در انتهاي مجلات سروش جوان فرم هايي تعبيه شود و در آن سه بخش لحاظ گردد:

1)                  بخشي که در آن به مخاطببين خويش اطلاع مي دهيم که هر کس بتواند 10 نفر از دوستان خويش را ظرف مدت يک ماه به اشتراک مجله سروش درآورد، از يک دوره يکساله اشتراک رايگان اين نشريه بهره مند خواهد شد.

2)                  بخشي که توسط مخاطب اوليه پر مي شود و در آن مشخصات کامل خويش را ذکر مي کند.

3)                  بخشي که توسط دوستان مخاطب اوليه جهت اشتراک پر شده و در حقيقت بخش نهايي کار است که پس از طي اين مراحل وي فرم اشتراک را پست  جواب  قبول به نشاني انتشارات سروش ارسال مي کند.

 اما اين تنها يک فرمول رياضي است و براي عملي شدن آن در مورد جوامع انساني بايستي به مسايل ديگري نيز توجه داشته باشيم؛ مسايلي که به نظر مي رسد در ارکات به خوبي لحاظ شده است. موضوع از اين قرار است که اولا بايستي مخاطب اوليه داراي حداقل انگيزه لازم جهت دعوت دوستان خويش باشد و ثانيا دوست وي دعوت او را به خوبي پاسخگو باشد.

در ارکات اين موضوع از طريق بناي اين شهر بر محوريت دوستي حل شده است. به عبارت ديگر دوستي همچون ستاره اي است که ساير مسايل همچون سيارات يک منظومه به دور آن در گردشند.

بياييد آنچه گفته شد را از ابتداي ورود به ارکات تا وقتي که مخاطب اوليه تبديل به مبلغ اين سايت مي شود، بررسي کنيم.

ارکات؛ پايگاه دوستي

در اولين روز آشنايي با ارکات، اشخاص با نامه اي از سوي يکي از نزديک ترين دوستانشان مواجه ميشوند که آن ها را به ارکات دعوت کرده اند. در همين جا اولين بخش فرآيند اقناع يعني « برانگيختن انگيزه اي نو در مخاطب» با تکيه بر يک نامه دوستانه انجام مي شود.

در اين جا دو حالت امکان دارد؛ 1) فرد مدعو آنچنان به دوست خويش اعتماد دارد که لينک پيش فرض صفحه خانه خويش را دنبال کرده و در همان ابتدا به عضويت سايت در مي آيد؛ کاري که خيلي از ماها بدان تن داديم. 2) فرد مزبور جهت اطمينان از آنچه ميخواهد انجام دهد لينک صفحه اول ارکات را انتخاب مي کند. پس از وارد شدن به صفحه اول به نظر شما چه اتفاقي خواهد افتاد؟

صفحه اول اين سايت شامل عکس چند نفر دختر و پسر است که با نوشته بزرگ بر روي اين عکس حک شده است:« چه کسي را مي شناسيد؟»

در بالاي اين عکس عبارتي درج شده است که در آن به  تعريف ارکات به صورت خلاصه پرداخته است:« ارکات يک جامعه مجازي است که از مردم را از طريق شبکه اي از دوستان صادق و مورد اعتماد به هم وصل مي کند.

ما – مسئولين ارکات- قصد داريم تا با ايجاد اين شهر امکان تشکيل اجتماع هاي مجازي را فراهم آوريم؛ اجتماعاتي که شما از طريق آن ها خواهيد توانست آشناياني جديد انتخاب کنيد و کساني را که داراي علايقي مشترک با شما هستند بيابيد».

در همين صفحه چهار مرحله از مراحل ديگر فن اقناع، شامل ايجاد ارتباط با مخاطب از طريق ايجاد همدلي و اعتماد ( با تاکيد بر اين نکته که ارکات اجتماعي است از دوستان مورد اعتماد و اشاره به اين موضوع که دروغ در ارکات جايي ندارد و دروغ گوها به محض پديدار شدن واقعيت از شهر اخراج مي شوند در صفحات ديگر)، تعيين نياز مخاطب ( با تکيه بر اينکه که ارکات امکان تشکيل اجتماعاتي همسو با گرايشات مختلف مخاطبين گوناگون را فراهم مي آورد)، تشويق مخاطب براي همسو شدن با اهداف کارگزار تبليغ ( احتمالا از طريق ارائه آن تصوير و نوشته روي آن) و بالاخره تبديل نگرش به رفتار از طريق کل فرآيندي که تاکنون انجام شده است ( شامل توصيه هاي دوستان براي عضويت در اين پايگاه به صورت ارتباطات مجازي، تلفني و حتي حضوري ؛ و در پي آن روبرو شدن با فضايي که مدعي است بسياري از نيازهاي ارتباطاتي انسان را پاسخگو است و در جهت اثبات ادعاي خويش ادله عقلي و احساسي را به صورتي جذاب ارائه کرده است؛ و ... ).

در اين زمان است که کاربر به عضويت سايت در مي آيد و ارکات مي کوشد تا با تکميل فرآيند اقناع مخاطب، او را به مبلغي  جديد  در حوزه ارتباطات مياني الکترونيکي تبديل کند.

اين کار از طريق پايدار ساختن رفتار جديد وي ( يعني استفاده از اين پايگاه)  و رساندن او به نوعي داوري جديد در مورد ارکات با استفاده از ايجاد جذابيت هايي نظير امکان عضويت در گروههاي مورد علاقه و يا تشکيل گروههاي جديد، آشنايي با همفکران از راه مرور کردن اعضاي گروهها -  و حتي اعضاي پايگاه -  و يا استفاده از موتور دوست يابي، تقسيم دوستان موجود در بخش آشنايان به سه گروه مورد اعتماد و امين، سرد و بي احساس، و گرم و تحريک کننده، همچنين امتياز دهي به دوستان، و ... صورت مي گيرد.

با توجه به انچه گذشت و اينکه يکي از نيازهاي اوليه هر انساني ارضاي حس دوستي - از طريق ارتباط با کساني  که او را دوست دارند و او نيز آن ها را دوست مي دارد - است، و با عنايت به نيازي ثانويه به نام « افتخار به فراواني دوستان»  که بر اساس همان نياز اوليه شکل مي گيرد، کاربر نهايتا تصميم مي گيرد جهت بالا بردن تعداد دوستان خويش در ارکات و تجربه حس زندگي مجازي با آن ها، ساير دوستان واقعي خويش را نيز به اين شهر الکترونيکي دعوت کند.

اکنون در جایگاهی هستیم که کاربر پیشین خود به یک کارگزار تبلیغ مبدل شده است و سعی می کند دوستان خویش را به هر نحوی شده متقاعد کند که پا به این دنیای شیشه ای بگذارند. او با شناخت حساسیت ها و نیازمندی های دوستان خود و دست گذاشتن بر روی بهترین بسترهای ایجاد انگیزه ارکاتی شدن، بهترین مبلغ جهت فراخواندن آن ها به ارکات می باشد.

در عین حال به نظر می رسد، ارکات از دو نظریه شرطی شدن کلاسیک و فعال جهت تداوم ارتباط با کاربران خویش به خوبی بهره جسته است.

شرطی شدن کلاسیک از آن جهت که محرک غیر شرطی دوستی را با ورود به ارکات که محرکی است خنثی، همراه می کند و موجب می شود کاربر همان حس علاقه ای را که نسبت به دوستان خویش دارد، به ارکات نیز سرایت دهد و اصولا گذران وقت در این شهر را لذت بخش بداند.

و شرطی شدن فعال به این دلیل که هر چه قدر وی در محیط ارکات فعالتر باشد؛ دوستان بیشتری را به جمع دوستان خویش اضافه کند؛ و گروههای جدیدی تشکیل دهد، شناخته تر خواهد شد و در نتیجه مدال های افتخار بیشتری را به عنوان پاداش زحماتش از سوی دوستان و سایر اعضای ارکات دریافت خواهد کرد؛ مدال هایی که با عنوان « شخصیت پرطرفدار» مشخص می گردند و ارضا کننده حس شهرت طلبی وی می باشند.

اما چرا ایران؟

با توجه به آنچه بیان شد، دیگر برایمان عجیب نخواهد بود وقتی که میشنویم ارکات راهی را که برخی سایتها با وجود گذشت چندین سال هنوز نتوانسته اند بپیمایند در عرض  کمتر از یکسال  پیموده است.

اما با وجود همه این حرفها چرا در بین این همه ملیت های مختلف ملیت ایرانی جایگاه سوم را از نظر تعداد اعضا داراست؟

حمید باباوند، دبیر تحریریه هفته نامه مهر – هفته نامه ای که اخیرا مرحوم شد-  و سردبیر همشهری محله 11، در وبلاگ شخصی خویش با عنوان« حرافی»، و به نشانی http://babavand.persianblog.com مطلبی می نویسد که احتمالا در رسیدن به جواب این سوال بسیار کارگشا است:« ... فضای ارکات با فضای یاهو تفاوت های زیادی دارد حالا شما می توانید چهره های آشنای محیط زندگی و کار خویش را واقعا ببینید ... اگر گذاشتن عکس در یاهو سخت و صعب بود، حالا بسیاری از شهروندان ارکات بدون هیچ واهمه ای عکس های خصوصیشان را برای بازدید عمومی در آلبوم ارکات گذارده اند.

شاید در نگاه اول باور نکنید فلان دوست یا همکارتان به عضویت گروهی درآمده است که درباره عفاف، عقیده متفاوتی دارند. شاید اصلا یکی از همین دوستان یا همکاران شما، گروهی را برای «گفت و گو با زبان بدن» افتتاح کرده باشد که با عکس برهنه یک انسان، آن را به همه معرفی می کند.

حالا دیگر خواندن یادداشت های خارج از عرف و نزاکت عمومی جامعه که توسط همین دوستان ظاهرا متخلق به اخلاق اجتماعی نوشته شده است، نباید برایتان عجیب باشد.

امروز نگاه مردم به اینترنت با دو تفاوت عمده همراه شده است؛ اول آن که به فضای مجازی اعتماد پیدا کرده اند و دیگری آن که می توانند بخشی از زندگی واقعی را در فضای مجازی تجربه کنند.

بعید می دانم کسی از این نوشته چنین برداشت کند که حالا که وضع تا این حد خراب است زودتر به فکر تعطیل کردن اینترنت باشیم و گرنه در مرحله بعدی خدا می داند که چه اتفاقی می افتد!

ارکات برای آنها که دغدغه فرهنگ جامعه را دارند یک فرصت مناسب است. با کمی گشت و گذار در ارکات به سادگی می توان فهمید که اخلاق جامعه در زیر لوای قانون پوسیده است. قانون رسمی یا غیر رسمی اجازه نمی دهد که افراد در بسیاری موارد شبهاتشان را اعلام کنند تا آنها که دغدغه ای در این باره دارند به تفکر و تامل و در نهایت حل مشکل بپردازند. حاصل این ممنوعیت ها رسیدن به فضایی است که شاهد آنیم. بوی عفونت واقعی جامعه امروز از دنیای مجازی ارکات برخاسته است. البته اگر دوست داشته باشیم بازهم می توانیم چشممان را به روی واقعیت ها ببندیم!»

همان طور که مشاهده کردید وی در بخشی از سخنان خویش می گوید که قانون رسمی یا غیر رسمی در جامعه ما اجازه نمی دهد تا افراد در بسیاری موارد شبهاتشان را اعلام کنند. به عبارت دیگر جامعه ما امروزه با افرادی چند شخصیتی مواجه است؛ کسانی که در محیط کار خویش بر حسب قوانین موجود دارای یک شخصیت هستند و در مواجه با بستگان، همقطاران و نزدیکان خویش بسته به اعتقادات آن ها شخصیتی دیگر بر میگزینند، و در نهایت شخصیت اصلی آن ها هیچ گاه و یا فقط در منزل فرصت ارضاء می یابد. این موضوع یعنی سرکوبی شخصیت اصلی آنان تبدیل به عقده ای می گردد که همیشه به دنبال سر گشودن است و ارکات این فرصت را به آنان ارزانی می دارد؛ فرصتی برای تخلیه عقاید، احساسات و عواطف پیدا و پنهان.

لازم میدانم تذکر دهم منظور اینجانب از اشخاصی که شخصیت های آنان سرکوب می شود، قشر خاصی نیست. به اعتقاد نگارنده در وضعیت کنونی جامعه ایران، ما با ناهمگونی عجیبی از نظر فرهنگی مواجه هستیم و افراد بسته به محیط های گوناگونی که در آن قرار می گیرند ناچار خواهند بود، بخشی از شخصیت اصلی خویش را سرکوب کنند. این مدعا و اثبات آن که گروههای مختلف در کشور ما با چنین وضعیتی مواجه اند، مطلبی است که متاسفانه حتی دوست و همکار اینجانب « حمید باباوند» مانند بسیاری دیگر از اندیشمندان جامعه امروز از آن غفلت کرده است و آن همانا حضور گسترده نیروهای مذهبی در عرصه های گوناگون دنیای مجازی خصوصا عرصه های وبلاگ نویسی و اخیرا همین عضویت در ارکات و تشکیل ملیون ها گروه مذهبی است.

و چند سوال!

اینک پس از بررسی برخی دلایل موفقیت ارکات در جهان امروز و به طور خاص در ایران زمان آن فرا رسیده است که به عنوان جمع بندی چند سوال را مطرح کنم؛ سوالاتی که جوابگویی بدان ها را به مسئولین فرهنگی کشور خصوصا مسئولین مرتبط با سیاست های فرهنگی فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران می سپارم.

1.                  با توجه به استقبال روز افزون ملت ایران از ارکات و با توجه به اینکه ارکات تبدیل به مکانی مهم جهت شکل گیری افکار عمومی  و حتی سنجش افکار عمومی شده بود، چه لزومی داشت که این حرکت فیلتر شود؟ آیا بهتر نبود به جای فیلترینگ ارکات، از این پایگاه جهت علنی شدن سیر پنهان افکار عمومی و سنجش آن ها جهت برنامه ریزی برای آینده کشور بهره گیریم؟

2.                  با عنایت به آنچه در مورد قبل بیان شد چرا اصلا حرکت هایی مشابه این حرکت برای ایجاد پایگاهی نظیر ارکات از دل میهن عزیزمان بر نمی خیزد؟ مقصودم ایجاد پایگاهی است که اولا مطابق با شئونات اسلامی باشد و ثانیا از طریق آن بتوان به شکل دهی و سنجش افکار عمومی ملت آگاه ایران پرداخت بلکه شاید بتوانیم با انجام چنین کارهایی، حرکت مقدس امام راحل و مقام معظم رهبری را در رشد و توسعه مردمسالاری دینی بهتر یاری کنیم.

3.                  بهتر نیست به جای حرکتهای سلبی فرهنگی نظیر فیلتر کردن ارکات و سانسور عقاید مخالف به برخوردهای ایجابی جهت تعالی فرهنگ ملی خویش روی آوریم؟

4.                  با توجه به حضور فعال نیروهای مسلمان و حتی عضویت برخی مسئولین رده بالای نظام جمهوری اسلامی ایران در ارکات( به عنوان مثال یکی از مشاورین مقام معظم رهبری، و نیز بسیاری از اعضای هیات دولت و اکثر روزنامه نگاران و فیلم سازان)، چرا باید چنین بستر مناسب فرهنگی را تهدید به شمار آوریم و آن را مشمول فیلترینگ نماییم؟

5.                  چرا در انجام یک حرکت مهم حکومتی به عوارض مضر آن توجه نمی شود؟ آیا کسانی که تصمیم به فیلترینگ این پایگاه گرفتند در نظر داشتند که به دلیل کثرت اعضای این پایگاه حرکتی عظیم جهت دور زدن فیلتر شکل خواهد گرفت؟ حرکتی که امروز  نه تنها باعث شده است تمامی اعضا به راحتی گذشته وارد این  سایت شوند بلکه فرصتی را پدید آورد که حتی راه دور زدن فیلترینگ سایتهای که حقیقتا ضد اخلاق اسلامی هستند نیز علنی شود.

منابع

1.     باباوند، حمید. ( 1383، 16 مهر). واقعیت مجازی. بازیابی اطلاعات در 3 بهمن، 1383، از حرافی http://babavand.persianblog.com/1383_7_babavand_archive.html

2.     دادگران، سید محمد. (1382). افکار عمومی و معیارهای سنجش آن. تهران، انتشارات مروارید.

3.     شرفی، حسین. ( 1383، 3 تیر). ارکات؛ فراکتالی از انسان ها. بازیابی اطلاعات در 3 بهمن، 1383، از ماکرومدیا http://www.macromediax.com/learn/archive.asp?id=24