سلام

الحمدالله با اینکه وبلاگ تازه راه افتاده، دوستان خیلی حمایت کردن. اما همه کامنتها یه طرف ، پیام دکتر آشنا یه طرف؛ واقعا ایشون خستگی رو با همون دست مریزادشون از تن و قلبم شستن. تو ذهنم هست که برای عید راجع به چند نفر که در معانی شخصیم دست کاری کردن، بنویسم‍؛ چند نفری که یکیشون دکتر آشنا است، یکیشون فرید الدین حداد عادل؛ پسر دکتر حداد عادله ، یکیشون آیت الله امجده و ...

اما در مورد مطلب ارکات یکی از دوستان که لطف کرده بود و مقاله رو خونده بود تو پیامش نوشته بود شما ارکات رو  در مجله Orkat نوشتید، نه Orkut! خدمت اون عزیز عرض می کنم که من Orkut نوشته بودم، و اون چیزی که شما دیدید یه مصداق دیگه سانسور بود. هر چند من اصولا مخالفم که تو نت خیلی مفصل بنویسم، ولی چون حس میکنم خوندن مطلب کاملم بی فایده نیست، کل مطلب رو این هفته میذارم تو وبلاگ.

ان شائ الله هفته بعد هم بخشی از مصاحبه ای رو که چند وقت پیش با یکی از نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری کرده بودم، تقدیم می کنم.

تا بعد ...

ارکات؛ شهری نه برای همه!

حتما تاکنون اسم « ارکات» به گوشتان خورده است. آری؛ ارکات همان سایتی است که در هفته های اخیر فیلتر شد و هنوز هم هیچ کس مسئولیت این فیلترینگ را نپذیرفته است. حتی برخی مسئولین - از مسئولین قضایی گرفته تا مسئولین انتظامی کشور - بر برخورد با عاملین فیلترهای غیر قانونی - که معلوم نیست مقصودشان ارکات است یا سایت دیگر – تاکید کردند.

 جالب تر آن که در همان اولین روزهای فیلتر شدن این پایگاه، صدها وبلاگ به طور رسمی به بررسی راهکارهای دور زدن فیلترینگ این سایت پرداختند و ملیاردها ای میل شامل نحوه شکستن فیلتر این پایگاه در دنیای مجازی رد و بدل شد و امروز همه ما به همان راحتی گذشته می توانیم وارد این ارکات شویم!

اما حقیقتا اورکات چیست؟

ارکات (Orkut) سایتی است که توسط یکی از مهندسین گوگل به نام Orkut Buyukkokten طراحی شده است. وی که دانشجوی دکتری علوم کامپیوتر در دانشگاه استانفورد است، این پایگاه را به صورت شهری مجازی شکل داده است. شهر مجازی یا Social Networking در مورد این وب سایت بدین گونه تعریف می شود که اولا همه نمی توانند مستقیما در این سایت عضو شوند و فقط آن هایی که ساکن این شهرند، می توانند دوستان خویش را به داخل آن دعوت کنند؛ ثانیا این سایت، اجتماعی از دوستان مجازی بوجود می آورد که میتوانند با هم ارتباط داشته باشند ، حالا این رابطه می تواند کاری ، درسی و یا صرفا دوستی باشد؛ همچنین اعضا پس از عضویت در ارکات می توانند در انجمن های مختلف آن عضو شده و با دیگر هم گرایشان خود ارتباط برقرار کنند.

از همان روزهای اولی که این سایت پا به عرصه گیتی گذاشت، سرعت باور نکردنی فزونی کاربران این پایگاه به خصوص در ایران، تقریبا تمامی اندیشمندان علوم ارتباطات را به تعجب واداشت.

اینجانب برای اینکه بتوانم وضعیت رشد ارکات را بهتر درک کنم به سایت آلکسا مراجعه کردم؛ در این سایت مشاهده کردم که ارکات با وجود آنکه تنها چیزی حدود 6 ماه است که متولد شده، امروز از نظر تعداد مراجعه کننده در رده 261 است. برای اینکه اهمیت این موضوع را بیشتر درک کنید، بد نیست یادآور شوم که پرشین بلاگ یعنی پر بازدید کننده ترین سایت ایرانی در رده 3740 است؛ همچنین سایت خبری بازتاب دارای رده 9697 است.

شاید اشکال کنید که مقایسه این سایت با پایگاههای ایرانی قیاس صحیحی نمی باشد. اما حقیقت آن است که جمعیت اصلی این شهر مجازی را ملت های سه کشور ایران، آمریکا و برزیل تشکیل می دهند و سایر ملیت ها بر روی هم تنها حدود 6% جمعیت اورکات را اشغال کرده اند.

لازم به ذکر است اسناد، شواهد و ادله اینجانب در اثبات آنچه گفته شد به همراه نمودار هیستوگرام مقایسه ای رشد میان پایگاههای اورکات، یاهو، گوگل، بلاگ اسکای، جی میل و پرشین بلاگ در دفتر نشریه موجود است که در صورت تمایل از طریق مراجعه به دفتر مجله میتوانید به آن ها دسترسی پیدا کنید.

با این توضیحات به اعتقاد نگارنده لازم است این بار ارکات را نه به عنوان سایتی موفق، بلکه به عنوان رسانه ای که توانسته است مخاطبان زیادی را به خویش اختصاص دهد، جهت شناسایی راز و رمزها و تکنیک های جذب مخاطب به خصوص مخاطب ایرانی مد نظر قرار دهیم.

ارکات؛ فراکتالی از انسان ها

برخی از صاحب نظران علت رشد سریع ارکات را طرح ریزی این سایت بر پایه یکی از فرمول های ریاضی به نام فراکتال می دانند. طبق این فرمول گسترش از یک جا آغاز شده و بصورت زیر مجموعه ای گسترش میابد. به عنوان مثال اگر فرض کنید که عضو اولیه 43 نفر را به عضویت درآورد و هر یک از این افراد 43 نفر دیگر را جهت عضویت به این سایت دعوت نمایند، و این سیکل همچنان ادامه پیدا کند تنها پس از طی 6 مرحله تعداد شش میلیارد و سیصد میلیون نفر عضو خواهیم داشت؛ یعنی کمی بیشتر از جمعیت کل جهان که شش میلیارد و نود و نه میلیون نفر است!!!

این فرمول یکی از مواردی است که استفاده از آن در رسانه ها؛ به خصوص رسانه های الکترونیکی و رسانه های مکتوب می تواند به شدت آمار مخاطبین را افزایش دهد، به عبارتی در این روش ما از مخاطبان اولیه به عنوان مبلغان حوزه ارتباطات میان فردی - که بسیار موثر تر از ارتباطات رسانه ای است – در جهت جذب تعداد هر چه بیشتر کاربر بهره میگیریم.

مثال کابردی آن پیشنهادی است که اینجانب به معاونت انتشارات سروش جهت استفاده از این فرمول در واحد اشتراک دادم. پیشنهاد بدین صورت بود که در انتهای مجلات سروش جوان فرم هایی تعبیه شود و در آن سه بخش لحاظ گردد:

1)                  بخشی که در آن به مخاطببین خویش اطلاع می دهیم که هر کس بتواند 10 نفر از دوستان خویش را ظرف مدت یک ماه به اشتراک مجله سروش درآورد، از یک دوره یکساله اشتراک رایگان این نشریه بهره مند خواهد شد.

2)                  بخشی که توسط مخاطب اولیه پر می شود و در آن مشخصات کامل خویش را ذکر می کند.

3)                  بخشی که توسط دوستان مخاطب اولیه جهت اشتراک پر شده و در حقیقت بخش نهایی کار است که پس از طی این مراحل وی فرم اشتراک را پست جواب قبول به نشانی انتشارات سروش ارسال می کند.

 اما این تنها یک فرمول ریاضی است و برای عملی شدن آن در مورد جوامع انسانی بایستی به مسایل دیگری نیز توجه داشته باشیم؛ مسایلی که به نظر می رسد در ارکات به خوبی لحاظ شده است. موضوع از این قرار است که اولا بایستی مخاطب اولیه دارای حداقل انگیزه لازم جهت دعوت دوستان خویش باشد و ثانیا دوست وی دعوت او را به خوبی پاسخگو باشد.

در ارکات این موضوع از طریق بنای این شهر بر محوریت دوستی حل شده است. به عبارت دیگر دوستی همچون ستاره ای است که سایر مسایل همچون سیارات یک منظومه به دور آن در گردشند.

بیایید آنچه گفته شد را از ابتدای ورود به ارکات تا وقتی که مخاطب اولیه تبدیل به مبلغ این سایت می شود، بررسی کنیم.

ارکات؛ پایگاه دوستی

در اولین روز آشنایی با ارکات، اشخاص با نامه ای از سوی یکی از نزدیک ترین دوستانشان مواجه میشوند که آن ها را به ارکات دعوت کرده اند. در همین جا اولین بخش فرآیند اقناع یعنی « برانگیختن انگیزه ای نو در مخاطب» با تکیه بر یک نامه دوستانه انجام می شود.

در این جا دو حالت امکان دارد؛ 1) فرد مدعو آنچنان به دوست خویش اعتماد دارد که لینک پیش فرض صفحه خانه خویش را دنبال کرده و در همان ابتدا به عضویت سایت در می آید؛ کاری که خیلی از ماها بدان تن دادیم. 2) فرد مزبور جهت اطمینان از آنچه میخواهد انجام دهد لینک صفحه اول ارکات را انتخاب می کند. پس از وارد شدن به صفحه اول به نظر شما چه اتفاقی خواهد افتاد؟

صفحه اول این سایت شامل عکس چند نفر دختر و پسر است که با نوشته بزرگ بر روی این عکس حک شده است:« چه کسی را می شناسید؟»

در بالای این عکس عبارتی درج شده است که در آن به تعریف ارکات به صورت خلاصه پرداخته است:« ارکات یک جامعه مجازی است که از مردم را از طریق شبکه ای از دوستان صادق و مورد اعتماد به هم وصل می کند.

ما – مسئولین ارکات- قصد داریم تا با ایجاد این شهر امکان تشکیل اجتماع های مجازی را فراهم آوریم؛ اجتماعاتی که شما از طریق آن ها خواهید توانست آشنایانی جدید انتخاب کنید و کسانی را که دارای علایقی مشترک با شما هستند بیابید».

در همین صفحه چهار مرحله از مراحل دیگر فن اقناع، شامل ایجاد ارتباط با مخاطب از طریق ایجاد همدلی و اعتماد ( با تاکید بر این نکته که ارکات اجتماعی است از دوستان مورد اعتماد و اشاره به این موضوع که دروغ در ارکات جایی ندارد و دروغ گوها به محض پدیدار شدن واقعیت از شهر اخراج می شوند در صفحات دیگر)، تعیین نیاز مخاطب ( با تکیه بر اینکه که ارکات امکان تشکیل اجتماعاتی همسو با گرایشات مختلف مخاطبین گوناگون را فراهم می آورد)، تشویق مخاطب برای همسو شدن با اهداف کارگزار تبلیغ ( احتمالا از طریق ارائه آن تصویر و نوشته روی آن) و بالاخره تبدیل نگرش به رفتار از طریق کل فرآیندی که تاکنون انجام شده است ( شامل توصیه های دوستان برای عضویت در این پایگاه به صورت ارتباطات مجازی، تلفنی و حتی حضوری ؛ و در پی آن روبرو شدن با فضایی که مدعی است بسیاری از نیازهای ارتباطاتی انسان را پاسخگو است و در جهت اثبات ادعای خویش ادله عقلی و احساسی را به صورتی جذاب ارائه کرده است؛ و ... ).

در این زمان است که کاربر به عضویت سایت در می آید و ارکات می کوشد تا با تکمیل فرآیند اقناع مخاطب، او را به مبلغی جدید در حوزه ارتباطات میانی الکترونیکی تبدیل کند.

این کار از طریق پایدار ساختن رفتار جدید وی ( یعنی استفاده از این پایگاه) و رساندن او به نوعی داوری جدید در مورد ارکات با استفاده از ایجاد جذابیت هایی نظیر امکان عضویت در گروههای مورد علاقه و یا تشکیل گروههای جدید، آشنایی با همفکران از راه مرور کردن اعضای گروهها - و حتی اعضای پایگاه - و یا استفاده از موتور دوست یابی، تقسیم دوستان موجود در بخش آشنایان به سه گروه مورد اعتماد و امین، سرد و بی احساس، و گرم و تحریک کننده، همچنین امتیاز دهی به دوستان، و ... صورت می گیرد.

با توجه به انچه گذشت و اینکه یکی از نیازهای اولیه هر انسانی ارضای حس دوستی - از طریق ارتباط با کسانی که او را دوست دارند و او نیز آن ها را دوست می دارد - است، و با عنایت به نیازی ثانویه به نام « افتخار به فراوانی دوستان» که بر اساس همان نیاز اولیه شکل می گیرد، کاربر نهایتا تصمیم می گیرد جهت بالا بردن تعداد دوستان خویش در ارکات و تجربه حس زندگی مجازی با آن ها، سایر دوستان واقعی خویش را نیز به این شهر الکترونیکی دعوت کند.

اکنون در جایگاهی هستیم که کاربر پیشین خود به یک کارگزار تبلیغ مبدل شده است و سعی می کند دوستان خویش را به هر نحوی شده متقاعد کند که پا به این دنیای شیشه ای بگذارند. او با شناخت حساسیت ها و نیازمندی های دوستان خود و دست گذاشتن بر روی بهترین بسترهای ایجاد انگیزه ارکاتی شدن، بهترین مبلغ جهت فراخواندن آن ها به ارکات می باشد.

در عین حال به نظر می رسد، ارکات از دو نظریه شرطی شدن کلاسیک و فعال جهت تداوم ارتباط با کاربران خویش به خوبی بهره جسته است.

شرطی شدن کلاسیک از آن جهت که محرک غیر شرطی دوستی را با ورود به ارکات که محرکی است خنثی، همراه می کند و موجب می شود کاربر همان حس علاقه ای را که نسبت به دوستان خویش دارد، به ارکات نیز سرایت دهد و اصولا گذران وقت در این شهر را لذت بخش بداند.

و شرطی شدن فعال به این دلیل که هر چه قدر وی در محیط ارکات فعالتر باشد؛ دوستان بیشتری را به جمع دوستان خویش اضافه کند؛ و گروههای جدیدی تشکیل دهد، شناخته تر خواهد شد و در نتیجه مدال های افتخار بیشتری را به عنوان پاداش زحماتش از سوی دوستان و سایر اعضای ارکات دریافت خواهد کرد؛ مدال هایی که با عنوان « شخصیت پرطرفدار» مشخص می گردند و ارضا کننده حس شهرت طلبی وی می باشند.

اما چرا ایران؟

با توجه به آنچه بیان شد، دیگر برایمان عجیب نخواهد بود وقتی که میشنویم ارکات راهی را که برخی سایتها با وجود گذشت چندین سال هنوز نتوانسته اند بپیمایند در عرض کمتر از یکسال پیموده است.

اما با وجود همه این حرفها چرا در بین این همه ملیت های مختلف ملیت ایرانی جایگاه سوم را از نظر تعداد اعضا داراست؟

حمید باباوند، دبیر تحریریه هفته نامه مهر – هفته نامه ای که اخیرا مرحوم شد- و سردبیر همشهری محله 11، در وبلاگ شخصی خویش با عنوان« حرافی»، و به نشانی http://babavand.persianblog.com مطلبی می نویسد که احتمالا در رسیدن به جواب این سوال بسیار کارگشا است:« ... فضای ارکات با فضای یاهو تفاوت های زیادی دارد حالا شما می توانید چهره های آشنای محیط زندگی و کار خویش را واقعا ببینید ... اگر گذاشتن عکس در یاهو سخت و صعب بود، حالا بسیاری از شهروندان ارکات بدون هیچ واهمه ای عکس های خصوصیشان را برای بازدید عمومی در آلبوم ارکات گذارده اند.

شاید در نگاه اول باور نکنید فلان دوست یا همکارتان به عضویت گروهی درآمده است که درباره عفاف، عقیده متفاوتی دارند. شاید اصلا یکی از همین دوستان یا همکاران شما، گروهی را برای «گفت و گو با زبان بدن» افتتاح کرده باشد که با عکس برهنه یک انسان، آن را به همه معرفی می کند.

حالا دیگر خواندن یادداشت های خارج از عرف و نزاکت عمومی جامعه که توسط همین دوستان ظاهرا متخلق به اخلاق اجتماعی نوشته شده است، نباید برایتان عجیب باشد.

امروز نگاه مردم به اینترنت با دو تفاوت عمده همراه شده است؛ اول آن که به فضای مجازی اعتماد پیدا کرده اند و دیگری آن که می توانند بخشی از زندگی واقعی را در فضای مجازی تجربه کنند.

بعید می دانم کسی از این نوشته چنین برداشت کند که حالا که وضع تا این حد خراب است زودتر به فکر تعطیل کردن اینترنت باشیم و گرنه در مرحله بعدی خدا می داند که چه اتفاقی می افتد!

ارکات برای آنها که دغدغه فرهنگ جامعه را دارند یک فرصت مناسب است. با کمی گشت و گذار در ارکات به سادگی می توان فهمید که اخلاق جامعه در زیر لوای قانون پوسیده است. قانون رسمی یا غیر رسمی اجازه نمی دهد که افراد در بسیاری موارد شبهاتشان را اعلام کنند تا آنها که دغدغه ای در این باره دارند به تفکر و تامل و در نهایت حل مشکل بپردازند. حاصل این ممنوعیت ها رسیدن به فضایی است که شاهد آنیم. بوی عفونت واقعی جامعه امروز از دنیای مجازی ارکات برخاسته است. البته اگر دوست داشته باشیم بازهم می توانیم چشممان را به روی واقعیت ها ببندیم!»

همان طور که مشاهده کردید وی در بخشی از سخنان خویش می گوید که قانون رسمی یا غیر رسمی در جامعه ما اجازه نمی دهد تا افراد در بسیاری موارد شبهاتشان را اعلام کنند. به عبارت دیگر جامعه ما امروزه با افرادی چند شخصیتی مواجه است؛ کسانی که در محیط کار خویش بر حسب قوانین موجود دارای یک شخصیت هستند و در مواجه با بستگان، همقطاران و نزدیکان خویش بسته به اعتقادات آن ها شخصیتی دیگر بر میگزینند، و در نهایت شخصیت اصلی آن ها هیچ گاه و یا فقط در منزل فرصت ارضاء می یابد. این موضوع یعنی سرکوبی شخصیت اصلی آنان تبدیل به عقده ای می گردد که همیشه به دنبال سر گشودن است و ارکات این فرصت را به آنان ارزانی می دارد؛ فرصتی برای تخلیه عقاید، احساسات و عواطف پیدا و پنهان.

لازم میدانم تذکر دهم منظور اینجانب از اشخاصی که شخصیت های آنان سرکوب می شود، قشر خاصی نیست. به اعتقاد نگارنده در وضعیت کنونی جامعه ایران، ما با ناهمگونی عجیبی از نظر فرهنگی مواجه هستیم و افراد بسته به محیط های گوناگونی که در آن قرار می گیرند ناچار خواهند بود، بخشی از شخصیت اصلی خویش را سرکوب کنند. این مدعا و اثبات آن که گروههای مختلف در کشور ما با چنین وضعیتی مواجه اند، مطلبی است که متاسفانه حتی دوست و همکار اینجانب « حمید باباوند» مانند بسیاری دیگر از اندیشمندان جامعه امروز از آن غفلت کرده است و آن همانا حضور گسترده نیروهای مذهبی در عرصه های گوناگون دنیای مجازی خصوصا عرصه های وبلاگ نویسی و اخیرا همین عضویت در ارکات و تشکیل ملیون ها گروه مذهبی است.

و چند سوال!

اینک پس از بررسی برخی دلایل موفقیت ارکات در جهان امروز و به طور خاص در ایران زمان آن فرا رسیده است که به عنوان جمع بندی چند سوال را مطرح کنم؛ سوالاتی که جوابگویی بدان ها را به مسئولین فرهنگی کشور خصوصا مسئولین مرتبط با سیاست های فرهنگی فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران می سپارم.

1.                  با توجه به استقبال روز افزون ملت ایران از ارکات و با توجه به اینکه ارکات تبدیل به مکانی مهم جهت شکل گیری افکار عمومی و حتی سنجش افکار عمومی شده بود، چه لزومی داشت که این حرکت فیلتر شود؟ آیا بهتر نبود به جای فیلترینگ ارکات، از این پایگاه جهت علنی شدن سیر پنهان افکار عمومی و سنجش آن ها جهت برنامه ریزی برای آینده کشور بهره گیریم؟

2.                  با عنایت به آنچه در مورد قبل بیان شد چرا اصلا حرکت هایی مشابه این حرکت برای ایجاد پایگاهی نظیر ارکات از دل میهن عزیزمان بر نمی خیزد؟ مقصودم ایجاد پایگاهی است که اولا مطابق با شئونات اسلامی باشد و ثانیا از طریق آن بتوان به شکل دهی و سنجش افکار عمومی ملت آگاه ایران پرداخت بلکه شاید بتوانیم با انجام چنین کارهایی، حرکت مقدس امام راحل و مقام معظم رهبری را در رشد و توسعه مردمسالاری دینی بهتر یاری کنیم.

3.                  بهتر نیست به جای حرکتهای سلبی فرهنگی نظیر فیلتر کردن ارکات و سانسور عقاید مخالف به برخوردهای ایجابی جهت تعالی فرهنگ ملی خویش روی آوریم؟

4.                  با توجه به حضور فعال نیروهای مسلمان و حتی عضویت برخی مسئولین رده بالای نظام جمهوری اسلامی ایران در ارکات( به عنوان مثال یکی از مشاورین مقام معظم رهبری، و نیز بسیاری از اعضای هیات دولت و اکثر روزنامه نگاران و فیلم سازان)، چرا باید چنین بستر مناسب فرهنگی را تهدید به شمار آوریم و آن را مشمول فیلترینگ نماییم؟

5.                  چرا در انجام یک حرکت مهم حکومتی به عوارض مضر آن توجه نمی شود؟ آیا کسانی که تصمیم به فیلترینگ این پایگاه گرفتند در نظر داشتند که به دلیل کثرت اعضای این پایگاه حرکتی عظیم جهت دور زدن فیلتر شکل خواهد گرفت؟ حرکتی که امروز نه تنها باعث شده است تمامی اعضا به راحتی گذشته وارد این سایت شوند بلکه فرصتی را پدید آورد که حتی راه دور زدن فیلترینگ سایتهای که حقیقتا ضد اخلاق اسلامی هستند نیز علنی شود.

منابع

1.     باباوند، حمید. ( 1383، 16 مهر). واقعیت مجازی. بازیابی اطلاعات در 3 بهمن، 1383، از حرافی http://babavand.persianblog.com/1383_7_babavand_archive.html

2.     دادگران، سید محمد. (1382). افکار عمومی و معیارهای سنجش آن. تهران، انتشارات مروارید.

3.     شرفی، حسین. ( 1383، 3 تیر). ارکات؛ فراکتالی از انسان ها. بازیابی اطلاعات در 3 بهمن، 1383، از ماکرومدیا http://www.macromediax.com/learn/archive.asp?id=24